OPIS
Współczesne ujęcia moralności, oparte często na woluntarystycznych założeniach, pozostawiają niewiele miejsca dla pogłębionej refleksji nad naturą ludzkiego działania. Tymczasem klasyczna myśl św. Tomasza z Akwinu, choć wymagająca, oferuje spójną i inspirującą wizję człowieka, cnót i szczęścia – wizję, której kluczem jest termin habitus. Niniejsza praca przedstawia habitus jako centralny element Tomaszowej syntezy moralności – nie jako jeden z wielu tematów, ale jako zwornik łączący antropologię, metafizykę i etykę cnót w harmonijną całość. Autor rekonstruuje wewnętrzną logikę Summy teologii i opisuje, w jaki sposób św. Tomasz przechodzi od ogólnej teorii ludzkich władz do szczegółowej analizy cnót i wad, aby pokazać drogę do spełnionego i szczęśliwego życia. Książka łączy uważną analizę tekstów źródłowych z próbą odczytania ich w świetle współczesnych pytań o wolność, prawo, formację i dojrzałość. Wskazuje, że habitus to nie relikt dawnych systemów, ale narzędzie, które może pomóc lepiej zrozumieć siebie, a tym samym mądrzej żyć. To zaproszenie do spotkania ze św. Tomaszem w nowym świetle. Autor Summy teologii zaskakuje trafnością swojego ujęcia i praktycznym podejściem, aby z przenikliwą znajomością ludzkiej natury przekazać nam klucz do tego, co najważniejsze – jak się zmienić na lepsze.
SPIS TREŚCI
Skróty i oznaczenia / 17
Podziękowania / 19
Wprowadzenie / 21
Geneza i cel pracy / 22
Literatura przedmiotu / 29
Struktura / 40
I. Kontekst historyczny / 49
Rozdział 1. Klasyczne znaczenie pojęcia héxis-habitus / 51
1.1. Starożytność / 51
1.1.1. Świat grecki / 52
1.1.1.1. Platon / 52
1.1.1.2. Arystoteles / 57
1.1.1.3. Dalsze przykłady użycia héxis / 61
1.1.1.4. Doroteusz z Gazy (505–560/580) / 65
1.1.2. Świat łaciński / 67
1.1.2.1. Cyceron / 68
1.1.2.2. Seneka / 69
1.1.2.3. Święty Augustyn / 73
1.2. Średniowiecze / 78
1.2.1. Napięcie między naturą i łaską / 82
1.2.2. Teologiczna i filozoficzna definicja cnoty / 86
1.2.3. W poszukiwaniu syntezy: Filip Kanclerz, Albert i Tomasz / 92
II. Metafizyczna konfiguracja pojęcia héxis-habitus / 107
Rozdział 2. Habitus a kategorie (STh 1–2, q. 49, a. 1–2) / 111
2.1. Wieloznaczność pojęcia héxis w ujęciu Arystotelesa / 111
2.2. Interpretacja św. Tomasza / 13
2.2.1. Komentarz św. Tomasza do Metafizyki (V,20) / 114
2.2.1.1. Dyspozycja (diáthesis, dispositio) / 117
2.2.1.2. Habitus / 118
2.2.1.3. Doznanie (passio) i brak (privatio) / 121
2.2.1.4. Habere / 124
2.2.1.5. Zestawienie znaczeń habere oraz esse in / 126
2.2.1.6. Habitudo i habilitas / 128
2.2.2. Summa teologii 1–2, q. 49, a. 1–2 / 130
2.2.2.1. Szerokie znaczenie słowa „mieć” / 131
2.2.2.2. Habere i jego rozłączne znaczenia / 134
2.2.2.3. Pierwszy gatunek jakości (STh 1–2, q. 49, a. 2) / 138
2.2.2.4. Habitus i natura / 147
Rozdział 3. Habitus w relacji do aktu i możności / 153
3.1. Habitus jako element pośredni między możnością i aktem / 154
3.1.1. Habitus i możność (potentia) / 156
3.1.2. Habitus i urzeczywistnienie (actus) / 161
3.2. Ukierunkowanie habitusu na działanie (STh 1–2, q. 49, a. 3) / 167
3.2.1. Powiązanie habitusu z naturą / 167
3.2.2. Habitus zapodmiotowany we władzach / 172
3.2.3. Określenie habitus entitativus i jego ograniczenia / 176
3.3. Konieczność habitusów (STh 1–2, q. 49, a. 4) / 179
3.4. Habitus oraz passio / 186
III. Poznanie habitusów i ludzkiej natury / 191
Rozdział 4. „Poznaj samego siebie” / 193
4.1. Rozróżnienie przedmiotu, działania i władz (obiectum–actus–potentia) / 194
4.2. Formalny charakter przedmiotu / 198
4.3. Od przedmiotu do specyfikacji działania / 201
4.4. Od działania do rozróżnienia władz i habitusów / 208
4.4.1. Poznawanie habitusów na podstawie działania / 208
4.4.2. Cechy rozpoznawcze habitusów / 216
Rozdział 5. Habitus i ludzka natura / 223
5.1. Rozróżnienie i współzależność ludzkich władz / 225
5.1.1. Natura jako punkt wyjścia / 226
5.1.2. Rodzaje władz oraz ich powiązanie / 230
5.1.3. Władze umysłowe / 234
5.1.4. Władze pożądawcze / 242
5.2. Funkcjonalność i działanie władz / 254
5.2.1. Habitualny rozwój władz / 255
5.2.2. Przedmiot i sposób działania intelektu / 257
5.2.3. Wola / 260
5.2.4. Uczuciowość / 263
5.2.5. Naturalne (nie)spełnienie człowieka / 267
5.3. Zepsucie ludzkiej natury oraz pytanie o jej pierwotną integralność / 271
5.3.1. Stan pierwotnej sprawiedliwości / 273
5.3.2. Skutki grzechu pierworodnego / 278
IV. Habitus jako zwornik moralności / 287
Rozdział 6. Umiejscowienie i struktura Traktatu o habitusach / 289
6.1. Powiązanie rozważań antropologicznych i moralności / 289
6.2. Szczegółowy plan Prima Secundae / 299
6.2.1. Przegląd poszczególnych traktatów Prima Secundae / 300
6.2.2. Znaczenie kolejności poszczególnych traktatów / 304
6.3. Wewnętrzna przestrzeń pracy nad sobą: habitus / 310
6.3.1. Istota habitusu (STh 1–2, q. 49) / 311
6.3.2. Podmiot habitusu (STh 1–2, q. 50) / 313
6.3.3. Zróżnicowanie habitusów (STh 1–2, q. 54) / 316
6.3.4. Przyczyna powstawania habitusów (STh 1–2, q. 51) / 320
6.3.5. Dynamika zmiany habitusów (STh 1–2, q. 52–53) / 324
Rozdział 7. Uszczegółowienie na poziomie Prima Secundae / 333
7.1. Cnoty (STh 1–2, q. 55–67) / 334
7.2. Dary (STh 1–2, q. 68) / 340
7.3. Natura wciąż piękna, choć głęboko zraniona (STh 1–2, q. 71–89) / 342
7.4. Zewnętrzna pomoc / 349
7.4.1. Prawo (STh 1–2, q. 90–108) / 351
7.4.2. Łaska (STh 1–2, q. 109–114) / 358
Rozdział 8. Uszczegółowienie na poziomie Secunda Secundae / 371
8.1. Habitus jako punkt oparcia dla moralności cnót / 371
8.1.1. Miejsce habitusu w strukturze Secunda Secundae / 372
8.1.2. Prolog do Secunda Secundae / 375
8.2. Kolejność rozpatrywanych przez Tomasza cnót / 378
8.3. Cnoty teologalne / 387
8.3.1. Wiara (STh 2–2, q. 1–16) / 389
8.3.2. Nadzieja (STh 2–2, q. 17–22) / 397
8.3.3. Miłość (STh 2–2, q. 23–46) / 401
8.3.4. Główny akt miłości oraz towarzyszące mu skutki / 411
Rozdział 9. Cnoty kardynalne / 423
9.1. Roztropność (STh 2–2, q. 47–56) / 425
9.1.1. Charakterystyka roztropności w STh 2–2, q. 47 / 426
9.1.2. Części podmiotowe, integralne i potencjalne / 428
9.1.3. Części integralne roztropności (STh 2–2, q. 49) / 432
9.1.4. Części potencjalne i podmiotowe roztropności
oraz dar rady / 440
9.1.5. Wady i grzechy przeciw roztropności / 441
9.2. Sprawiedliwość (STh 2–2, q. 57–122) / 444
9.2.1. Charakterystyka cnoty sprawiedliwości / 444
9.2.2. Części podmiotowe sprawiedliwości (STh 2–2, q. 61) / 454
9.2.3. Części integralne cnoty sprawiedliwości (STh 2–2, q. 79) / 455
9.2.4. Części potencjalne cnoty sprawiedliwości (STh 2–2, q. 80–120) / 457
9.2.4.1. Lista cnót potencjalnych / 458
9.2.4.2. Cnota religijności (STh 2–2, q. 81–100) / 463
9.2.4.3. Pozostałe cnoty potencjalne / 465
9.3. Męstwo (STh 2–2, q. 123–140) / 477
9.3.1. Struktura traktatu / 477
9.3.2. Istota męstwa / 478
9.3.3. Części męstwa / 482
9.3.4. Poszczególne cnoty związane z męstwem / 486
9.3.4.1. Cnota wielkiego ducha (magnanimitas) / 487
9.3.4.2. Cnota wielkiego gestu (magnificentia) / 496
9.3.4.3. Cierpliwość (patientia), q. 136 / 498
9.3.4.4. Wytrwałość / 500
9.4. Umiarkowanie (STh 2–2, q. 141–170) / 502
9.4.1. Istota umiarkowania / 503
9.4.2. Części cnoty umiarkowania / 505
9.4.3. Części integralne / 509
9.4.4. Części podmiotowe / 510
9.4.5. Części potencjalne / 514
V. Zwieńczenie / 529
Rozdział 10. Pełnia życia / 531
10.1. Droga błogosławieństw / 533
10.2. Owoce Ducha Świętego / 541
Zakończenie / 545
Bibliografia / 549
Zestawienie tabel / 563
Indeks osób / 565
Indeks rzeczowy / 573
Habitus. The key to the moral theology of St. Thomas Aquinas (Summary) / 587
Filozofia
Nauki teologiczne
Nauki teologiczne
Nauki teologiczne
