Podróże edukacyjne Lubomirskich w XVIII wieku. Studium z dziejów mobilności i wykształcenia koronnych elit magnackich Rzeczypospolitej

Magnacka rodzina Lubomirskich herbu Szreniawa, należąca do koronnej elity państwa, odegrała ogromną rolę w dziejach Rzeczypospolitej XVI–XVIII w. W dotychczasowej literaturze historycznej poświęcano sporo uwagi dokonaniom jej reprezentantów na polu polityki, gospodarki, kultury oraz spraw społecznych. Szczegółowo analizowano także kwestie rodzinne. Niniejsza monografia przedstawia poszczególnych Lubomirskich w XVIII w. w nieco odmiennej optyce – przez pryzmat ich wykształcenia i podróży edukacyjnych po Europie, które w tym stuleciu odbyli prawie wszyscy młodzieńcy tego rodu. W badaniach wykorzystano różne typy przekazów źródłowych – korespondencję listowną, instrukcje wychowawcze, metryki uczelniane, rejestry wydatków, relacje prasowe i pamiętnikarskie oraz dzienniki podróży. W układzie chronologicznym ukazano przebieg podróży edukacyjnych kolejnych męskich potomków rodziny w XVIII w., rozpoczynając od zarania epoki saskiej. Narracja przedstawia te kwestie na szerszym tle, z uwzględnieniem edukacji krajowej, tradycji antenatów oraz roli rodziny, opiekunów, guwernerów, mentorów i najbliższego otoczenia podróżujących. Wpływ na przebieg podróży edukacyjnych Lubomirskich miały ważne wydarzenia polityczne w kraju: wielka wojna północna, wojna o sukcesję polską, konfederacja barska, pierwszy rozbiór. Wyjazdy kształcące Lubomirskich do Francji, Austrii, Włoch, Saksonii, Czech, Holandii i Szwajcarii oraz na Śląsk miały za cel nawiązanie kontaktów, zdobycie ogłady i doświadczenia, zwiedzanie oraz kształcenie prywatne i naukę w różnorodnych rodzajach szkół – poczynając od kolegiów zakonnych, przez popularne akademie rycerskie i nowoczesne szkoły wojskowe, na uniwersytetach kończąc. Lubomirscy utrzymywali kontakty z koryfeuszami ideologii oświecenia oraz towarzystwami naukowymi. Osobny rozdział został również poświęcony zagranicznym wyjazdom pań Lubomirskich. Grand tour kobiet z tej familii magnackiej odznaczał się bogactwem aspektów: rodzinnych, edukacyjnych, krajoznawczych i kolekcjonerskich. Dużą rolę w mobilności kobiet odgrywały także podróże lecznicze do kurortów wód mineralnych pozwalające na osiągnięcie celów zdrowotnych, towarzyskich, kulturalnych i poznawczych.

Wykaz skrótów / 7

Wstęp / 9

Rozdział I Bogate tradycje rodzinnych podróży kształcących w XVI i XVII w. / 21

1.1. Peregrinatio academica Lubomirsciana – pierwsze wojaże edukacyjne w XVI w. / 21

1.2. Złoty wiek XVII – stulecie wielkich podróży / 25

Rozdział II Peregrynacje w złowrogim cieniu wielkiej wojny północnej / 52

2.1. Spadkobiercy „Salomona polskiego” za granicą / 52

2.2. Ofiary wojny. Podróżne dole i niedole synów Hieronima Augustyna / 81

2.3. Dylematy matki ostatniego ordynata. Aleksander Dominik Lubomirski / 102

2.4. „Niewiarygodne” peregrynacje rzekomego Jana Alberta Lubomirskiego / 114

Rozdział III W tle wojny o sukcesję polską. Podróże Antoniego Benedykta i Franciszka Ferdynanda Lubomirskich z linii janowieckiej / 130

3.1. Nauki dworskie i warszawskie / 130

3.2. Praktyczna edukacja polityczno-wojskowa. Przejazdy Antoniego Benedykta po ziemiach Rzeczypospolitej i pograniczach / 145

3.3. Pod kuratelą Ignacego Konarskiego. Nauki Franciszka Ferdynanda Lubomirskiego / 153

Rozdział IV Podróże edukacyjne po Europie akademii rycerskich / 166

4.1. Od Paryża po Kołobrzeg. Fenomen nowożytnych akademii rycerskich / 166

4.2. Legnica i Drezno. Studia i służba dworska Antoniego Lubomirskiego / 173

4.3. Relikwie, koronki, piesek i papuga. Podróże Stanisława Lubomirskiego / 216

Rozdział V Edukacja Lubomirskich w szkołach wojskowych Włoch, Francji i Austrii – lata 40., 50. i 60. XVIII w. / 242

5.1. Turyn – Teodor Hieronim i Kasper Lubomirscy / 242

5.2. Lunéville – dyscyplina i swawola Jerzego Marcina Lubomirskiego / 278

5.3. Wiedeń – nauki synów Joanny Lubomirskiej von Stein zu Jettingen / 290

Rozdział VI Mobilność edukacyjna Lubomirskich w epoce oświecenia / 315

6.1. Czasy stagnacji. Stopniowe wygasanie starszych linii rodu. Ostatnia podróż panów na Rzeszowie w XVIII w. / 315

6.2. Kontakty wojewodziców bracławskich z oświeceniowymi luminarzami w Holandii i Szwajcarii / 326 6.3. Dziecięco-młodzieńczy grand tour Henryka Lubomirskiego / 358

Rozdział VII Grand tour pań Lubomirskich / 378

7.1. Matki jako organizatorki podróży edukacyjnych swoich synów i krewnych / 378

7.2. Zagraniczna mobilność dam z rodziny Lubomirskich. Wyjazdy krajoznawcze, prywatne i kuracyjne / 387

7.3. Dwie indywidualności. Izabela i Rozalia / 402

7.4. Rodzinny wojaż antykwaryczny sióstr Lubomirskich, małżonek Potockich / 417

Zakończenie / 427

Aneks. Wykaz podróży edukacyjnych/grand tour/wyjazdów do kurortów wód Lubomirskich w XVI–XVIII w. / 447

Summary / 455

Bibliografia / 459

Indeks osobowy / 493

Indeks nazw geograficznych / 518

- Podróże edukacyjne Lubomirskich w XVIII wieku. Studium z dziejów mobilności i wykształcenia koronnych elit magnackich Rzeczypospolitej
- Guwerner – preceptor – nauczyciel. Szkice z historii edukacji w Polsce i Europie Zachodniej (XVII–XIX w.)
- Scientia magnam laetitiam parat. Studia z historii kultury, społeczeństwa i polityki ofiarowane Profesorowi Kazimierzowi Maliszewskiemu
- Theatrum peregrinandi. Poznawcze aspekty staropolskich podróży w epoce późnego baroku
- Listy Jakuba Kazimierza Rubinkowskiego do Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej (1716-1726)