Kategoria: Nauki humanistyczne / Historia / Historia nowożytna

Podróże edukacyjne Lubomirskich w XVIII wieku. Studium z dziejów mobilności i wykształcenia koronnych elit magnackich Rzeczypospolitej

autorzy:

Adam Kucharski

Rok wydania:2025 Nr wydania:Wydanie pierwsze Liczba stron:530 ISBN:978-83-231-6262-9 eISBN:978-83-231-6263-6 DOI: https://doi.org/10.12775/978-83-231-6263-6

OPIS

Magnacka rodzina Lubomirskich herbu Szreniawa, należąca do koronnej elity państwa, odegrała ogromną rolę w dziejach Rzeczypospolitej XVI–XVIII w. W dotychczasowej literaturze historycznej poświęcano sporo uwagi dokonaniom jej reprezentantów na polu polityki, gospodarki, kultury oraz spraw społecznych. Szczegółowo analizowano także kwestie rodzinne. Niniejsza monografia przedstawia poszczególnych Lubomirskich w XVIII w. w nieco odmiennej optyce – przez pryzmat ich wykształcenia i podróży edukacyjnych po Europie, które w tym stuleciu odbyli prawie wszyscy młodzieńcy tego rodu. W badaniach wykorzystano różne typy przekazów źródłowych – korespondencję listowną, instrukcje wychowawcze, metryki uczelniane, rejestry wydatków, relacje prasowe i pamiętnikarskie oraz dzienniki podróży. W układzie chronologicznym ukazano przebieg podróży edukacyjnych kolejnych męskich potomków rodziny w XVIII w., rozpoczynając od zarania epoki saskiej. Narracja przedstawia te kwestie na szerszym tle, z uwzględnieniem edukacji krajowej, tradycji antenatów oraz roli rodziny, opiekunów, guwernerów, mentorów i najbliższego otoczenia podróżujących. Wpływ na przebieg podróży edukacyjnych Lubomirskich miały ważne wydarzenia polityczne w kraju: wielka wojna północna, wojna o sukcesję polską, konfederacja barska, pierwszy rozbiór. Wyjazdy kształcące Lubomirskich do Francji, Austrii, Włoch, Saksonii, Czech, Holandii i Szwajcarii oraz na Śląsk miały za cel nawiązanie kontaktów, zdobycie ogłady i doświadczenia, zwiedzanie oraz kształcenie prywatne i naukę w różnorodnych rodzajach szkół – poczynając od kolegiów zakonnych, przez popularne akademie rycerskie i nowoczesne szkoły wojskowe, na uniwersytetach kończąc. Lubomirscy utrzymywali kontakty z koryfeuszami ideologii oświecenia oraz towarzystwami naukowymi. Osobny rozdział został również poświęcony zagranicznym wyjazdom pań Lubomirskich. Grand tour kobiet z tej familii magnackiej odznaczał się bogactwem aspektów: rodzinnych, edukacyjnych, krajoznawczych i kolekcjonerskich. Dużą rolę w mobilności kobiet odgrywały także podróże lecznicze do kurortów wód mineralnych pozwalające na osiągnięcie celów zdrowotnych, towarzyskich, kulturalnych i poznawczych.

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7

Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

Rozdział I

Bogate tradycje rodzinnych podróży kształcących w XVI i XVII w. . . . . . . 21

1.1. Peregrinatio academica Lubomirsciana – pierwsze wojaże edukacyjne w XVI w. . . . . . . . . 21

1.2. Złoty wiek XVII – stulecie wielkich podróży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

Rozdział II

Peregrynacje w złowrogim cieniu wielkiej wojny północnej . . . . . . . . . . . . . . . 52

2.1. Spadkobiercy „Salomona polskiego” za granicą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52

2.2. Ofiary wojny. Podróżne dole i niedole synów Hieronima Augustyna . . . . . . 81

2.3. Dylematy matki ostatniego ordynata. Aleksander Dominik Lubomirski . . . 102

2.4. „Niewiarygodne” peregrynacje rzekomego Jana Alberta Lubomirskiego . . . 114

Rozdział III

W tle wojny o sukcesję polską. Podróże Antoniego Benedykta i Franciszka Ferdynanda Lubomirskich z linii janowieckiej . . . . . . . . . . . . . . 130

3.1. Nauki dworskie i warszawskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130

3.2. Praktyczna edukacja polityczno-wojskowa. Przejazdy Antoniego Benedykta po ziemiach Rzeczypospolitej i pograniczach . . . . . . . . . . . . . . . . . 145

3.3. Pod kuratelą Ignacego Konarskiego. Nauki Franciszka Ferdynanda Lubomirskiego . . . . . . 153

Rozdział IV

Podróże edukacyjne po Europie akademii rycerskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166

4.1. Od Paryża po Kołobrzeg. Fenomen nowożytnych akademii rycerskich . . . . 166

4.2. Legnica i Drezno. Studia i służba dworska Antoniego Lubomirskiego . . . . 173

4.3. Relikwie, koronki, piesek i papuga. Podróże Stanisława Lubomirskiego . . . 216

Rozdział V

Edukacja Lubomirskich w szkołach wojskowych Włoch, Francji i Austrii – lata 40., 50. i 60. XVIII w. . . . . . . . . . . . . . . 242

5.1. Turyn – Teodor Hieronim i Kasper Lubomirscy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242

5.2. Lunéville – dyscyplina i swawola Jerzego Marcina Lubomirskiego . . . . . . . . 278

5.3. Wiedeń – nauki synów Joanny Lubomirskiej von Stein zu Jettingen . . . . . . 290

Rozdział VI

Mobilność edukacyjna Lubomirskich w epoce oświecenia . . . . . . . . . . . . . . . 315

6.1. Czasy stagnacji. Stopniowe wygasanie starszych linii rodu. Ostatnia podróż panów na Rzeszowie w XVIII w. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315

6.2. Kontakty wojewodziców bracławskich z oświeceniowymi luminarzami w Holandii i Szwajcarii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 326

6.3. Dziecięco-młodzieńczy grand tour Henryka Lubomirskiego . . . . . . . . . . . . . . . . 358

Rozdział VII

Grand tour pań Lubomirskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 378

7.1. Matki jako organizatorki podróży edukacyjnych swoich synów i krewnych . . . . . . 378

7.2. Zagraniczna mobilność dam z rodziny Lubomirskich. Wyjazdy krajoznawcze, prywatne i kuracyjne . . . . . . . . . 387

7.3. Dwie indywidualności. Izabela i Rozalia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402

7.4. Rodzinny wojaż antykwaryczny sióstr Lubomirskich, małżonek Potockich . . . . . . . . . . . 417

Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 427

Aneks. Wykaz podróży edukacyjnych/grand tour/wyjazdów do kurortów wód Lubomirskich w XVI–XVIII w. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 447

Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 459

Indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 493

Indeks nazw geograficznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 518

Recenzje

Autorzy

Adam Kucharski

Dr hab. Adam Kucharski, prof. UMK jest pracownikiem naukowo-dydaktycznym Katedry Metodologii, Dydaktyki i Historii Kultury w Instytucie Historii i Archiwistyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Jest absolwentem macierzystej uczelni na dwóch kierunkach studiów: historii oraz historii sztuki i kultury. Naukowo zajmuje się badaniem dziejów wczesnej nowożytności (głównie XVII i XVIII w.) w Rzeczypospolitej, przede wszystkim zagadnień dawnego podróżnictwa, prasy rękopiśmiennej, relacji polsko-hiszpańskich, a także problematyki obiegu informacji i komunikacji społecznej. Jest autorem wielu opracowań naukowych dotyczących historii nowożytnej, w tym dwóch monografii książkowych i dwóch wydawnictw źródłowych z tej epoki, oraz współautorem podręcznika do nauki historii w szkołach ponadpodstawowych.

Książki autora:

- Podróże edukacyjne Lubomirskich w XVIII wieku. Studium z dziejów mobilności i wykształcenia koronnych elit magnackich Rzeczypospolitej
- Guwerner – preceptor – nauczyciel. Szkice z historii edukacji w Polsce i Europie Zachodniej (XVII–XIX w.)
- Scientia magnam laetitiam parat. Studia z historii kultury, społeczeństwa i polityki ofiarowane Profesorowi Kazimierzowi Maliszewskiemu
- Theatrum peregrinandi. Poznawcze aspekty staropolskich podróży w epoce późnego baroku
- Listy Jakuba Kazimierza Rubinkowskiego do Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej (1716-1726)