Edward Balcerzan

Literackość. Modele, gradacje, eksperymenty

Wysyłamy w ciągu 10 dni
Przekierowanie zewnętrzne
Przekierowanie do ibuk.pl
ISBN:
978-83-231-3065-9
Rok wydania:
2013
Liczba stron:
478
Nr wydania:
pierwsze
Typ okładki:
twarda z obwolutą
Format:
148 x 210 mm
Seria:
Monografie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej
Wydawca:
Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika

38,00 zł

twarda z obwolutą

Edward Balcerzan

Literackość. Modele, gradacje, eksperymenty

Kategoria produktu:

Każde nowe zjawisko literackie zagraża tożsamości literatury, ale i jej tożsamość potwierdza. Nowość inicjuje zmianę hierarchii tematów, powoduje deregulację norm wysłowienia, wzmaga zamieszanie pośród gatunków, wymusza rewizję granic oddzielających literaturę od nieliteratury i paraliteratury oraz komunikację werbalną od niewerbalnej. Najgłębsze wstrząsy i najgwałtowniejsze zwroty nie niszczą jednak uniwersalnego modelu literackości, dlatego pozostaje on nieodmiennie atrakcyjny dla pisarzy, tłumaczy, czytelników, krytyków, historyków i teoretyków sztuki słowa.

Spośród wielu teorii „tego, co literackie”, wyróżnia się teoria sprzecznościowa. Powtarza się ona w kolejnych epokach i poetykach, utworach i manifestach – zachowawczych i nowatorskich, rodzimych i wzorowanych na inwencji cudzej. Literackość polega tu na zawieszeniu obowiązującej poza sztuką słowa formalno-logicznej normy niesprzeczności (lex contraditionis), wedle której nie mogą być uznane za równocześnie prawdziwe dwa przeciwstawne sądy na temat tego samego przedmiotu, ujęte w tym samym trwaniu. W komunikacji praktycznej nie jest dopuszczalne, by jednocześnie było A i nie-A; w komunikacji literackiej jest to nieodzowne. Nie chodzi tylko o sądy, ale o napięcia między aktywnymi w danym dziele literackim składnikami: sztucznością a naturalnością mowy, porządkiem a chaosem fabuły, eksperymentem a wznowieniem chwytów oswojonych, bezstronną obserwacją a stronniczą oceną świata, jego widzialnością a niewidzialnością, wyrażalnością a niewyrażalnością intuicji autorskich, orientacją realistyczną a imaginatywną itd. Model sprzecznościowy jest otwarty dla odmiennych stylów i poetyk – z uwagi na gradacyjny charakter wyzwalanych w literaturze energii.

Punkt wyjścia. Impulsy literackości / 9
Impuls formalno-językowy / 10
Impuls emocjonalny / 12
Impuls ideologiczny / 27
Dygresja o (literaturoznawczej) metaforze / 35
Impuls naukowy / 39

Rozdział 1. Struktury literackości / 45
„Sprzecznościowa” koncepcja literackości. Model uniwersalny / 46
Awarie i energie komunikacyjne / 62
Między wyrażalnym a niewyrażalnym / 67
Niewyrażalne czy niewyrażone? / 78
Między widzialnym a niewidzialnym / 83
Wiersz księżycowy Bolesława Leśmiana / 95
Między ontologią a poetyką / 102
Ontologia dzieła „tektonicznego” / 113
Ontologia „modelu świata” / 123

Rozdział 2. Paradygmaty literackości / 135
Literatura jako paradygmat / 136
Literatura wyczuwalna / 138
Rozstaje leksykograficzne / 142
Termin „literatura” w kalejdoskopie historycznym / 147
Literatura literaturoznawców / 151
Wyobraźnia limitatywna / 156
Granice literatury, granice historii, granice granic / 158
Komunikacyjny paradygmat literacki / 161

Rozdział 3. Literackość w czasoprzestrzeniach recepcji / 169
Literackość rodowodowa / 169
Szeregi (auto)recepcji / 170
Literatura z literatury, ale i skądinąd / 173
Literatura in statu nascendi / 185
Szeregi (auto)komunikacji literackiej w poetykach autorskich i w specjalizacjach badawczych / 203

Rozdział 4. Metafory, interpretacje, wielkie sylwy / 207
Metafora a interpretacja / 208
Przykład: róże Stanisława Grochowiaka / 221
Porwani przez przenośnie / 224
Literackość interpretacji / 226
Całości literackie w perspektywie gradacyjnej / 235
Sylwy mniejsze i większe / 238
Wielka interpretacja wielkiej sylwy / 240
Przykład: Mickiewicziana / 241
Pierwszy cel aksjologiczny, czyli wielkość i małość / 249
Drugi cel aksjologiczny, czyli aktualność i historyczność / 259
Cele komunikacyjne, czyli pewność i niepewność sensu / 267
Wielka interpretacja awangardy krakowskiej / 273
Awangarda rozrzucona / 274
Krąg pierwszy: rozrzucenie nomenklatury / 275
Krąg drugi: rozrzucenie wyznaczników / 279
Krąg trzeci: rozrzucenie czasoprzestrzeni / 285

Rozdział 5. Strukturalizm powrotny / 291
Zwroty, odwroty, powroty (metodologiczne) / 291
Zwrot antystrukturalistyczny / 293
Spór o wartościowanie / 293
Przymusy aksjologiczne / 299
Badawcze normy stabilne / 304
Odwrót od literatury / 307
Ogród rozkoszy prywatnych czy nowy instytucjonalizm? / 312
Dekonstrukcja? – raczej eksperyment / 318
Miejsce w historii / 328
Oświetlenia strukturalizmu / 332

Rozdział 6. Paraliteratura. Obszar trzeci, a właściwie pierwszy / 351
Jeszcze jeden spór: o dychotomie / 351
Załamania dychotomii / 357
Pogranicze czy obszary mowy w pełni suwerenne? / 359
Paraliteratura a specjalizacje mowy / 362
Próbka paraliteratury: świat w liście / 365

Rozdział 7. Sobowtóry i refleksy literackości w uniwersum semiotycznym / 381
Literackość przestrzeni / 388
Czas mówi przestrzenią, przestrzeń mówi czasem / 393
Przestrzenie, gatunki, reguły spójności / 403
W stronę genologii multimedialnej / 407
W stronę multimedialnej teorii gatunku / 411
W stronę multimedialnej teorii rodzajów / 421

Bibliografia / 431
Summary / 447
Indeks osobowy / 453
  • Jacek Hnidiuk

    „[…] według Edwarda Balcerzana (za rosyjskimi formalistami) literackość to nie obrazy czy idee, trzeba jej szukać między składnikami tekstu, bo literackość to język, tradycja literacka, kompozycja, a nawet kontekst historyczny. […] Balcerzan przypomina, że pojęcie literackości jest bardzo młode, bo narodziło się na przełomie XVIII i XIX wieku. Poznański badacz podejmuje wiele zagadnień związanych z pojęciem literackości i podaje różnorodne przykłady. […] Zdaniem autora gatunki literackie rodzą się wręcz na naszych oczach […] Literackość jest grą z konwencją, jej powielaniem lub przeciwstawianiem się. Awangardowość form wypowiedzi nie gwarantuje ich literackości, ale również im nie zaprzecza. […] Czy literackość ma jakieś swoje granice i normy, również normy przyzwoitości? […] Literackość, stwierdza autor, należy zawsze rozpatrywać na wielu płaszczyznach. Balcerzan staje w obronie literackiej tradycji, bo przecież każdy nowy nurt wyrasta z akceptacji bądź opozycji do czegoś, co już było. […] Każde literackie novum pozbawione solidnego backgroundu, a opierające się jedynie na chęci rozgłosu, wcześniej czy później polegnie na rozległych polach historii literatury i popadnie w zapomnienie, bo literackość to również świadomość, że depcząc ołtarze przeszłości, depczemy własną przyszłość.”
    Fragment recenzji: https://forumakademickie.pl/recenzje/literackosc-czyli-co/
Napisz recenzję

Napisz własną recenzję

Captcha
  • Edward Balcerzan

    absolwent polonistyki poznańskiej, literaturoznawca, tłumacz, prozaik, poeta, eseista, profesor-senior UAM, członek korespondent PAU. Współtwórca polskiej szkoły badań strukturalnych. W czterotomowej serii o charakterze podręcznikowym opisał ewolucje „strategii lirycznych” i „ideologii artystycznych” w polskiej poezji XX wieku. Badania nad poezją łączy z refleksją teoretycznoliteracką: Oprócz głosu (1971), Przez znaki (1972), Kręgi wtajemniczenia (1982), Przygody człowieka książkowego (1990),  Śmiech pokoleń – płacz pokoleń (1997), O nowatorstwie (2004). Równolegle zajmuje się teorią i historią sztuki tłumaczenia: Styl i poetyka twórczości dwujęzycznej Brunona Jasieńskiego. Z zagadnień teorii przekładu (1968), Literatura z literatury (strategie tłumaczy) (1998), Tłumaczenie jako „wojna światów”. W kręgu translatologii i komparatystyki (trzy wydania: 2009, 2010, 2011).

Newsletter

Jeśli są Państwo zainteresowani otrzymywaniem aktualnych informacji z Wydawnictwa Naukowego UMK, prosimy o zapisanie się do listy odbiorców naszego newslettera.

Nie udało się otworzyć pliku PDF.

Dodano do koszyka:

Lorem ipsum