Absolwent Liceum Ekonomicznego nr 2 w Olsztynie i Instytutu Ekonomicznego (obecnie Wydziału Nauk Ekonomicznych i Zarządzania) Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Wykładowca akademicki, założyciel i wieloletni kierownik Katedry Rachunkowości macierzystej uczelni. Członek Rady Naukowej Zarządu Głównego Stowarzyszenia Księgowych w Polsce. Przewodniczący Komisji Historii, Teorii i Praktyki Rachunkowości przy Radzie Naukowej tego stowarzyszenia, członek Komisji Programowej miesięcznika „Rachunkowość”. Autor, współautor i redaktor naukowy wielu książek z zakresu rachunkowości, m.in.: Rachunkowość w warunkach inflacji, Toruń 1996; Ceny transferowe. Teoria i praktyka, Warszawa 2001; Słownik biograficzny rachunkowości w Polsce (red.), Warszawa 2007; Słownik biograficzny rachunkowości w Polsce – kontynuacja (red.), Warszawa 2022; Rachunkowość zarządcza i rachunek kosztów, t. I–III, Toruń 2015 (współautorzy: B. Jaskólska, A. Zawadzki, T. Zimnicki); Historia katedr rachunkowości w uczelniach polskich (red.), Warszawa 2011; współautor i redaktor serii książek poświęconych historii rachunkowości w Polsce pod wspólnym tytułem Abacus, Toruń 2014, 2016, 2018, 2020; inicjator i redaktor naukowy Złotej Serii Rachunkowości Polskiej wydawanej przez ZG SKwP, w której ukazały się reprinty szczególnie ważnych dla rachunkowości książek: Pawła Ciompy (1910, 2017), Juliusza Aua (1889, 2019), Teofila Seiferta (1930, 2019), Tomasza Lulka (1921, 2020) i Andrzeja Bieńka (1937, 2022).
Historia rachunkowości
autorzy:
Rok wydania:2024
Nr wydania:Wydanie pierwsze
Liczba stron:856
ISBN:978-83-231-6297-1
eISBN:978-83-231-6418-0
OPIS
W niniejszej publikacji Sławomir Sojak przedstawia dzieje rachunkowości na przestrzeni 35 tys. lat – od jej początków we wspólnotach pierwotnych (okres przedhistoryczny), poprzez powstanie księgowości wraz z rozwojem cywilizacji sumeryjskiej na przełomie IV i III tysiąclecia przed Chr. (okres historyczny – od tabliczek glinianych i papirusów do końca XV wieku). Wydany w Wenecji w 1494 roku Traktat o księgowości podwójnej Luki Paciolego rozpoczyna ostatni z tak wydzielonych okresów, trwający aż do współczesności.
Od wydania poprzedniej monografii historii rachunkowości w naszym kraju minęło ponad 60 lat, stąd potrzeba nowego spojrzenia na jej dorobek. Każde z opisywanych w tej książce zagadnień ma szansę stanowić przedmiot odrębnych studiów, monografii, a załączona literatura może być źródłem oraz zachętą do dalszych badań i – ze względu na bogactwo przedstawianych w szerszym kontekście historycznym i społecznym treści – zainteresować nie tylko ekonomistów.
SPIS TREŚCI
Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
Część I
Księgowość analfabetów w okresie przedhistorycznym
Rozdział 1. O rachunkowości i liczydłach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
1.1. Wymiana towarowa we wspólnotach pierwotnych . . . . . . . 30
1.2. 35 000–20 000 lat przed Chr. Karby i dłonie – pierwsze
abakusy człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
1.3. 9000–6000 lat przed Chr. Kamyki jako abakus . . . . . . . . . . . 35
1.4. 3000–2300 lat przed Chr. Pierwszy abakus sumeryjski . . . . 36
1.5. Koniec III tysiąclecia przed Chr. Abakusy cyfrowe . . . . . . . 39
1.6. V wiek przed Chr. Abakusy greckie żetonowe . . . . . . . . . . . 38
1.7. III–I wiek przed Chr. Abakusy pyłowy i woskowy . . . . . . . . 39
1.8. II wiek przed Chr. Chińskie szachownice liczbowe . . . . . . . 39
1.9. I wiek. Rzymskie abakusy kieszonkowe . . . . . . . . . . . . . . . 41
1.10. XIII wiek. Chińskie liczydło suan pan . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
1.11. XIX–XX wiek. Japoński soroban . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
1.12. Szachownica jako liczydło w średniowiecznej Anglii . . . . . 42
1.13. XV–XVI wiek. Początek „upadku” abakusa . . . . . . . . . . . . . 45
1.14. Abakus w Polsce w XVI wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
1.15. Cztery działania matematyczne na abakusie liniowym . . . 51
1.15.1. Dodawanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
1.15.2. Odejmowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
1.15.3. Mnożenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
1.15.4. Dzielenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
1.16. Mnożenie na palcach dłoni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
Zamiast podsumowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
Rozdział 2. Księgowość analfabetów – wycinanie karbów . . . . . . 61
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
2.1. Karby w okresie przedhistorycznym (przedpiśmiennym) . . 62
2.2. Karby w okresie nowożytnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
2.3. Karby w parlamencie brytyjskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
2.4. Karby w słownictwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
2.5. Karby w transakcjach rozliczeniowych . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
2.6. Karby na ziemiach polskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
Rozdział 3. Księgowość analfabetów – od kamyków do glinianych
tabliczek gospodarczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
3.1. Kamyki a „kalkulacja” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
3.2. Od kamyków do glinianych „skarbonek” – dokumentacja
umów i transakcji handlowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
3.3. Od glinianych „skarbonek” do tabliczek rachunkowych . . . . 93
3.3.1. Etap I: 3500–3300 lat przed Chr. . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
3.3.2. Etap II: Suza, około 3300 r. przed Chr. . . . . . . . . . . . . 95
3.3.3. Etap III: Suza, 3250–3200 lat przed Chr. . . . . . . . . . . . 97
3.3.4. Etap IV: Suza, Uruk, 3200–3000 lat przed Chr. . . . . . . . 97
3.3.5. Etap V: Suza, 3000–2800 lat przed Chr. . . . . . . . . . . . . 98
3.4. Gliniane tabliczki w polskich zbiorach muzealnych . . . . . . . 102
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
Rozdział 4. Księgowość prehistoryczna – surogaty pieniądza . . . 107
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
4.1. Zanim pojawił się pieniądz kruszcowy . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
4.1.1. Pieniądz żywy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
4.1.2. Pieniądz futerkowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110
4.1.3. Muszelki kauri – pierwszy pieniądz globalny . . . . . . . 111
4.1.4. Sól . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
4.1.5. Płótno i inne produkty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120
4.2. Pieniądz w życiu społecznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127
Część II
Od tabliczek glinianych i papirusów do włoskiej
księgowości podwójnej późnego średniowiecza
Rozdział 5. Księgowość w Mezopotamii w III i II tysiącleciu
przed Chrystusem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
5.1. Księgowość świątynna i pałacowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
5.2. Księgowość fabryczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144
5.2.1. Księgowość magazynowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144
5.2.2. Księgowość przędzenia i tkania . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145
5.2.3. Księgowość foluszników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146
5.3. Księgowość podatkowa bala . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149
Rozdział 6. Księgowość w starożytności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151
6.1. Sumer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
6.2. Egipt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154
6.2.1. Warsztat pisarski skryby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157
6.2.2. Dzienny rachunek dworu królewskiego . . . . . . . . . . . 161
6.2.3. Transakcje handlowe – jednostki pieniężne
rozliczeniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164
6.2.4. Papirusy Zenona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165
6.2.5. Papirusy Heroninosa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170
6.3. Grecja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175
6.4. Rzym* . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177
6.4.1. Organizacja księgowości państwowej . . . . . . . . . . . . . 179
6.4.2. Księgowość prywatna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181
6.4.3. Księgowość publiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186
6.4.4. Księgi bankowe – codex rationum mensae (argentariae) 187
6.4.5. Terminologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190
6.4.6. Księgowość w procesach sądowych . . . . . . . . . . . . . . . 192
6.4.7. Dlaczego Rzymianie nie stosowali zapisu
podwójnego? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198
Rozdział 7. Dialogus de Scaccario – rozliczenia podatkowe
w średniowiecznej Anglii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199
7.1. Richard fitz Nigel – autor i jego dzieło . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200
7.2. Anglia od połowy XI do końca XII wieku . . . . . . . . . . . . . . . . 203
7.3. Administracja centralna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205
7.3.1. Organizacja Szachownicy (Urzędu Skarbu) . . . . . . . . . 206
7.3.2. Szachownica i jej główni aktorzy . . . . . . . . . . . . . . . . . 208
7.3.3. Procedura rozliczeniowa (teatr) przy szachownicy . . 214
7.4. Karby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219
Rozdział 8. Rozwój praktycznych rozwiązań księgowości
kupieckiej w późnym średniowieczu we Włoszech . . 223
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223
8.1. 1211 r. – konta osobowe najstarszej księgi handlowej . . . . . . 226
8.2. 1296 r. – konta towarowe i wynikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229
8.3. 1340 r. – księgowość podwójna zarządu gminy Genua . . . . . 231
8.4. 1367–1410 – księgi rachunkowe Francesca di Marco
Datiniego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235
8.5. 1406–1434 – system księgowości weneckiej w księgach
braci Soranzo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243
8.6. 1430–1440 – system księgowości weneckiej w księgach
Andrei Barbariga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245
Część III
Luca Pacioli – jego poprzednicy i kontynuatorzy
Rozdział 9. Benedetto Cotruglio i Marino de Raphaeli –
poprzednicy Luki Paciolego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249
9.1. Benedetto Cotruglio – życiorys . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250
9.1.1. Księga o sztuce handlu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253
9.1.2. O prawidłowym prowadzeniu
ksiąg handlowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257
9.2. La Riegola de Libro Marina de Raphaeli de Ragusa . . . . . . . . 262
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271
Rozdział 10. Luca Pacioli – ojciec nowożytnej rachunkowości . . 273
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273
10.1. Życiorys Paciolego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274
10.2. Struktura i zakres tematyczny Traktatu o księgowości
podwójnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
Rozdział 11. Włoscy naśladowcy Paciolego z XVI i XVII wieku . . . 299
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299
11.1. Księgowość po Paciolim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300
11.2. Domenico Manzoni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302
11.3. Don Angelo Pietra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306
11.4. Matteo Mainardi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311
11.5. Lodovico Flori . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315
Rozdział 12. Europejscy naśladowcy Paciolego z XVI
i XVII wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
12.1. Jan Ympyn Christoffels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318
12.1.1. Dodatkowe księgi i konta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320
12.1.2. Bilans zamknięcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322
12.1.3. Poprawianie błędów w księgach . . . . . . . . . . . . . . . 323
12.2. Simon Stevin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324
12.2.1. Dziennik i Księga główna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328
12.2.2. Kontrola zgodności zapisów w księgach . . . . . . . . . 331
12.2.3. Rachunek zysków i strat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331
12.3. Richard Dafforne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332
12.3.1. Księgi kupieckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334
12.3.2. Sporządzanie bilansu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340
Rozdział 13. Naśladowcy Paciolego. Gdańsk XV–XVII wiek:
księgi handlowe i podręczniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343
13.1. Księga Johanna Pisza (Jana Pisa) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 344
13.2. Księga Bernarda von Eytena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346
13.3. Zeszyty Hansa (Jana) Loitza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346
13.4. Podręcznik Erharta von Ellenbogena . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347
13.5. Podręcznik Sebastiana Gamersfeldera . . . . . . . . . . . . . . . . . 354
13.5.1. Dziennik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357
13.5.2. Księga główna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360
13.6. Podręcznik Wolfganga Sartoriusa de Sade . . . . . . . . . . . . . . 367
13.7. Podręcznik Ambrogia Lericiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369
13.8. Księga rachunkowa Andrzeja Blankenhagena . . . . . . . . . . . 371
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372
Rozdział 14. Pierwsze polskie podręczniki z rachunkowości
Stanisława Budnego i Antoniego Barcińskiego . . . . . 375
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 375
14.1. Rachunkowość według Stanisława Budnego . . . . . . . . . . . . 376
14.1.1. Utrzymanie ksiąg rachunkowych . . . . . . . . . . . . . . . 378
14.1.2. Dziennik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379
14.1.3. Księga wielka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380
14.1.4. Bilansowanie rachunków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 382
14.2. Księgowość podwójna według Antoniego Barcińskiego . . . 384
14.2.1. Różnica między księgowością pojedynczą
a podwójną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 386
14.2.2. Rodzaje ksiąg w księgowości podwójnej . . . . . . . . . 388
14.2.2.1. Brulion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388
14.2.2.2. Dziennik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389
14.2.2.3. Wielka księga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 390
14.2.2.4. Bilans miesięczny i roczny . . . . . . . . . . . . 394
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 396
Rozdział 15. Księgowość pojedyncza versus księgowość podwójna
(Jones v. Degrange) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397
15.1. Edmond Degrange . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 398
15.2. Edward Thomas Jones . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 400
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 410
Część IV
Rachunkowość rolna i przemysłowa w dawnej Polsce
Rozdział 16. Instruktarze ekonomiczne i rachunkowość rolna . . 415
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415
16.1. Gospodarstwo Anzelma Gostomskiego inspiracją dla
księgowości pojedynczej Oekonomiki Jakuba Kazimierza
Haura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 417
16.1.1. Życiorys Anzelma Gostomskiego . . . . . . . . . . . . . . . 417
16.1.2. Geneza Gospodarstwa i inspiracje . . . . . . . . . . . . . . . 418
16.1.3. Zakres tematyczny i struktura dzieła . . . . . . . . . . . . 421
16.1.4. Organizacja i zakres księgowości pojedynczej . . . . 422
16.1.5. Formy ewidencyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 426
16.2. Oekonomika ziemiańska generalna Jakuba
Kazimierza Haura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 428
16.2.1. Życiorys Jakuba Kazimierza Haura . . . . . . . . . . . . . 428
16.2.2. Geneza Oekonomiki ziemiańskiej generalnej
i inspiracje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 429
16.2.3. Zakres tematyczny i struktura dzieła . . . . . . . . . . . . 431
16.2.4. Organizacja i zakres księgowości pojedynczej . . . . 435
16.3. Formy ewidencyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 438
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 440
Rozdział 17. Zalążki księgowości podwójnej w polskich
instruktarzach ekonomicznych z przełomu XVIII
i XIX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443
17.1. Analizowane instruktarze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 445
17.1.1. Antoni Tyzenhauz − Instruktarz dla oficjalistów
ekonomii grodzieńskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 445
17.1.2. Anna księżna Jabłonowska − Ustawy powszechne
dla dóbr moich rządców 446
17.1.3. Andrzej Ignacy Ogiński − Instruktarz ekonomiczny
dla ludzi będących w służbie gospodarskiej 447
17.1.4. Instruktarz dla dóbr Opatów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 448
17.1.5. Ksawery Łodzia-Poniński − Ekonomika polska,
czyli wieyskie gospodarstwo kraiowe . . . . . . . . . . . . . . 449
17.1.6. Franciszek Borgiasz Piekarski − Ekonom . . . . . . . . . 450
17.2. Formy rachunkowości przedstawione w instruktarzach . . 450
17.3. Zakres rachunkowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 453
17.3.1. Operacje pieniężne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 453
17.3.2. Rozrachunki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 454
17.3.3. Produkcja i obrót magazynowy . . . . . . . . . . . . . . . . 457
17.3.4. Ludność i praca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 459
17.4. Operacje księgowane według zasad zapisu podwójnego . . . 460
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 462
Rozdział 18. Rachunkowość fabryczna w Polsce w XIX wieku . . . 463
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 463
18.1. Bibliografia podręcznikowa rachunkowości fabrycznej
w XIX wieku na ziemiach polskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 466
18.2. Pojęcie i zakres kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 486
18.3. Ewidencja kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 490
18.3.1. Materiały . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 490
18.3.2. Płace . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 491
18.3.3. Koszty bezpośrednie i pośrednie produkcji . . . . . . 492
18.3.4. Amortyzacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 492
18.3.5. Koszty pośrednie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 493
18.4. Kalkulacja kosztów jednostkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 498
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 502
Część V
Teoria rachunkowości − od Pawła Ciompy do Tadeusza Pechego
Rozdział 19. Ekonometryczna teoria buchalterii Pawła Ciompy . 507
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 507
19.1. Biografia Pawła Ciompy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 508
19.2. Bibliografia Pawła Ciompy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 510
19.3. Ekonometryczna teoria rachunkowości Pawła Ciompy . . . 513
19.3.1. Ekonometryczna i geometryczna wartość dobra . . 515
19.3.2. Relacje między majątkiem a kapitałem . . . . . . . . . . 519
19.3.3. Jednolite zasady funkcjonowania kont . . . . . . . . . . 524
19.4. Teoria Ciompy w nurcie teorii księgowych . . . . . . . . . . . . . 527
19.5. Recepcja teorii Pawła Ciompy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 530
19.6. Paweł Ciompa i Ragnar Frisch . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 532
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 533
Rozdział 20. Rachunkowość i inflacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 535
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 535
20.1. Inflacja a składniki bilansu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 539
20.2. Równania bilansowe jako podstawa koncepcji
rachunkowości inflacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 544
20.3. Koncepcja zachowania kapitału według stałej siły
nabywczej pieniądza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 545
20.3.1. Sprawozdanie finansowe przy stałej sile nabywczej
pieniądza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 545
20.3.2. Straty i zyski z tytułu posiadania składników
pieniężnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 553
20.3.3. Podział wypracowanego zysku . . . . . . . . . . . . . . . . 556
20.4. Rachunkowość według kosztów bieżących . . . . . . . . . . . . . 558
20.4.1. Relacje między zyskiem historycznym a zyskiem
operacyjnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 558
20.4.2. Sprawozdanie finansowe w rachunkowości według
kosztów bieżących . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 567
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 573
Rozdział 21. Teorie bilansowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 577
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 577
21.1. Teoria bilansu dynamicznego Eugena Schmalenbacha . . . 579
21.2. Teoria finansowo-gospodarczego bilansu dynamicznego
Ernsta Walba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 584
21.3. Teoria bilansu pagatorycznego Ericha Kosiola . . . . . . . . . . 586
21.4. Teoria eudynamicznego bilansu Heinricha Sommerfelda . 590
21.5. Teoria organicznego bilansu Fritza Schmidta . . . . . . . . . . . 592
21.6. Teoria statycznego bilansu Heinricha Nicklischa . . . . . . . . 594
21.7. Teoria totalnego bilansu Waltera Le Coutre’a . . . . . . . . . . . 595
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 598
Rozdział 22. Modele ewidencyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 605
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 605
22.1. Modele − klasyfikacja i przedstawiciele . . . . . . . . . . . . . . . . 608
22.2. Logismografia Giuseppe Cerboniego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 610
22.3. Model Johanna Friedricha Schära . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 617
22.4. Model bilansowy Stanisława Skrzywana . . . . . . . . . . . . . . . 621
22.5. Model ewidencyjny Tadeusza Pechego . . . . . . . . . . . . . . . . 626
22.5.1. Pojęcie zdarzenia gospodarczego i majątku . . . . . . 627
22.5.2. Rodzajowa klasyfikacja zdarzeń gospodarczych . . . 628
22.5.3. Kierunkowa klasyfikacja zdarzeń gospodarczych . . 631
22.5.4. Typy zdarzeń gospodarczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 632
22.5.5. Zasada podwójnego zapisu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 635
22.5.6. Podstawowy układ kont . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 637
22.5.7. Forma macierzowa podwójnego zapisu . . . . . . . . . 639
22.6. Model ewidencyjny Marii Gmytrasiewicz . . . . . . . . . . . . . . 642
22.6.1. Metoda bilansowa jako podstawa systemu
rachunkowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 643
22.6.2. Charakter kapitału podmiotu gospodarczego . . . . 644
22.6.3. Pojęcie zdarzenia gospodarczego . . . . . . . . . . . . . . 645
22.6.4. Klasyfikacja zdarzeń gospodarczych . . . . . . . . . . . 646
22.7. Teoria modeli ewidencyjnych Włodzimierza Brzezina . . . . 648
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 654
Część VI
Varia
Rozdział 23. Regulacje prawne rachunkowości w Polsce
od zaborów do roku 1989 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 659
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 659
23.1. Przepisy o rachunkowości w okresie zaborów (1795–1918) 660
23.2. Przepisy o rachunkowości w okresie międzywojennym
(1918–1939) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 661
23.2.1. Przepisy dotyczące prowadzenia ksiąg
handlowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 663
23.2.2. Kodeks handlowy z roku 1934 . . . . . . . . . . . . . . . . . 668
23.3. Przepisy o rachunkowości w okresie okupacji niemieckiej
(1939–1945) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 674
23.4. Przepisy o rachunkowości w okresie gospodarki
centralnie sterowanej (1945–1989) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 679
23.4.1. Plany kont − próby ujednolicenia ewidencji
księgowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 680
23.4.2. Przepisy dotyczące prowadzenia ksiąg
rachunkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 692
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 696
Rozdział 24. Czasopiśmiennictwo polskie z zakresu
rachunkowości od zaborów do roku 1989 . . . . . . . . 699
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 699
24.1. Czasopiśmiennictwo z zakresu księgowości pod zaborami 700
24.1.1. „Miesięcznik dla Buchalteryi” . . . . . . . . . . . . . . . . . 700
24.1.2. „Kronika Buchaltera” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 704
24.2. Czasopiśmiennictwo z zakresu księgowości w okresie
międzywojennym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 706
24.2.1. „Przegląd Związkowy” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 709
24.2.2. „Buchalter Polski” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 710
24.3. Czasopisma wydawane w latach 1945–1989 . . . . . . . . . . . . . 712
24.3.1. „Rachunkowość – Podatki” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 713
24.3.2. „Biuletyn Finansowy Ministerstwa Przemysłu
i Handlu” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 714
24.3.3. „Biuletyn Finansowy Państwowej Komisji
Planowania Gospodarczego” . . . . . . . . . . . . . . . . . . 715
24.3.4. „Biuletyn Biura Organizacji Rachunkowości” . . . . 716
24.3.5. „Finanse” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 719
24.3.6. „Zeszyty Teoretyczne Rady Naukowej
Stowarzyszenia Księgowych w Polsce” . . . . . . . . . . 720
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 722
Rozdział 25. Rachunkowość polska – próba bilansu na 100-lecie
Stowarzyszenia Księgowych w Polsce . . . . . . . . . . . . 725
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 725
25.1. Pracownicy naukowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 727
25.2. Dorobek naukowy i uczestnictwo w życiu gospodarczym . 729
25.3. Dydaktyka i szkoły naukowe rachunkowości . . . . . . . . . . . . 730
25.5. Czasopiśmiennictwo i zeszyty naukowe SKwP . . . . . . . . . . . 737
25.6. Nagrody i wyróżnienia naukowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 737
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 739
Rozdział 26. Księgowość jako zjawisko kultury –
wybrane przykłady . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 741
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 741
26.1. Księgowość Paciolego w oczach potomnych – cytaty . . . . . . 742
26.2. Księgowość Paciolego w oczach potomnych – teksty
literackie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 744
26.2.1. Julian Wieniawski (1834–1912) . . . . . . . . . . . . . . . . . 744
26.2.1.1. Buchalterya podwójna. Humoreska . . . . . . . . . . . . 745
26.2.2. Zbigniew Herbert (1924–1998) . . . . . . . . . . . . . . . . . 753
26.2.2.1. Portret w czarnych ramach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 754
26.2.2.2. Kamień z katedry i Cena sztuki . . . . . . . . . . . . . . . . . 756
26.2.2.3. Hakeldama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 756
26.2.3. Inni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 757
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 758
Bajka zamiast zakończenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 759
Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 765
Indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 823
Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 837
Spis schematów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 847
Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 849
Spis załączników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 855
Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
Część I
Księgowość analfabetów w okresie przedhistorycznym
Rozdział 1. O rachunkowości i liczydłach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
1.1. Wymiana towarowa we wspólnotach pierwotnych . . . . . . . 30
1.2. 35 000–20 000 lat przed Chr. Karby i dłonie – pierwsze
abakusy człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
1.3. 9000–6000 lat przed Chr. Kamyki jako abakus . . . . . . . . . . . 35
1.4. 3000–2300 lat przed Chr. Pierwszy abakus sumeryjski . . . . 36
1.5. Koniec III tysiąclecia przed Chr. Abakusy cyfrowe . . . . . . . 39
1.6. V wiek przed Chr. Abakusy greckie żetonowe . . . . . . . . . . . 38
1.7. III–I wiek przed Chr. Abakusy pyłowy i woskowy . . . . . . . . 39
1.8. II wiek przed Chr. Chińskie szachownice liczbowe . . . . . . . 39
1.9. I wiek. Rzymskie abakusy kieszonkowe . . . . . . . . . . . . . . . 41
1.10. XIII wiek. Chińskie liczydło suan pan . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
1.11. XIX–XX wiek. Japoński soroban . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
1.12. Szachownica jako liczydło w średniowiecznej Anglii . . . . . 42
1.13. XV–XVI wiek. Początek „upadku” abakusa . . . . . . . . . . . . . 45
1.14. Abakus w Polsce w XVI wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
1.15. Cztery działania matematyczne na abakusie liniowym . . . 51
1.15.1. Dodawanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
1.15.2. Odejmowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
1.15.3. Mnożenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
1.15.4. Dzielenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
1.16. Mnożenie na palcach dłoni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
Zamiast podsumowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
Rozdział 2. Księgowość analfabetów – wycinanie karbów . . . . . . 61
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
2.1. Karby w okresie przedhistorycznym (przedpiśmiennym) . . 62
2.2. Karby w okresie nowożytnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
2.3. Karby w parlamencie brytyjskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
2.4. Karby w słownictwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
2.5. Karby w transakcjach rozliczeniowych . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
2.6. Karby na ziemiach polskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
Rozdział 3. Księgowość analfabetów – od kamyków do glinianych
tabliczek gospodarczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
3.1. Kamyki a „kalkulacja” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
3.2. Od kamyków do glinianych „skarbonek” – dokumentacja
umów i transakcji handlowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
3.3. Od glinianych „skarbonek” do tabliczek rachunkowych . . . . 93
3.3.1. Etap I: 3500–3300 lat przed Chr. . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
3.3.2. Etap II: Suza, około 3300 r. przed Chr. . . . . . . . . . . . . 95
3.3.3. Etap III: Suza, 3250–3200 lat przed Chr. . . . . . . . . . . . 97
3.3.4. Etap IV: Suza, Uruk, 3200–3000 lat przed Chr. . . . . . . . 97
3.3.5. Etap V: Suza, 3000–2800 lat przed Chr. . . . . . . . . . . . . 98
3.4. Gliniane tabliczki w polskich zbiorach muzealnych . . . . . . . 102
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
Rozdział 4. Księgowość prehistoryczna – surogaty pieniądza . . . 107
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
4.1. Zanim pojawił się pieniądz kruszcowy . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
4.1.1. Pieniądz żywy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
4.1.2. Pieniądz futerkowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110
4.1.3. Muszelki kauri – pierwszy pieniądz globalny . . . . . . . 111
4.1.4. Sól . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
4.1.5. Płótno i inne produkty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120
4.2. Pieniądz w życiu społecznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127
Część II
Od tabliczek glinianych i papirusów do włoskiej
księgowości podwójnej późnego średniowiecza
Rozdział 5. Księgowość w Mezopotamii w III i II tysiącleciu
przed Chrystusem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
5.1. Księgowość świątynna i pałacowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
5.2. Księgowość fabryczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144
5.2.1. Księgowość magazynowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144
5.2.2. Księgowość przędzenia i tkania . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145
5.2.3. Księgowość foluszników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146
5.3. Księgowość podatkowa bala . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149
Rozdział 6. Księgowość w starożytności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151
6.1. Sumer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
6.2. Egipt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154
6.2.1. Warsztat pisarski skryby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157
6.2.2. Dzienny rachunek dworu królewskiego . . . . . . . . . . . 161
6.2.3. Transakcje handlowe – jednostki pieniężne
rozliczeniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164
6.2.4. Papirusy Zenona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165
6.2.5. Papirusy Heroninosa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170
6.3. Grecja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175
6.4. Rzym* . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177
6.4.1. Organizacja księgowości państwowej . . . . . . . . . . . . . 179
6.4.2. Księgowość prywatna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181
6.4.3. Księgowość publiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186
6.4.4. Księgi bankowe – codex rationum mensae (argentariae) 187
6.4.5. Terminologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190
6.4.6. Księgowość w procesach sądowych . . . . . . . . . . . . . . . 192
6.4.7. Dlaczego Rzymianie nie stosowali zapisu
podwójnego? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198
Rozdział 7. Dialogus de Scaccario – rozliczenia podatkowe
w średniowiecznej Anglii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199
7.1. Richard fitz Nigel – autor i jego dzieło . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200
7.2. Anglia od połowy XI do końca XII wieku . . . . . . . . . . . . . . . . 203
7.3. Administracja centralna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205
7.3.1. Organizacja Szachownicy (Urzędu Skarbu) . . . . . . . . . 206
7.3.2. Szachownica i jej główni aktorzy . . . . . . . . . . . . . . . . . 208
7.3.3. Procedura rozliczeniowa (teatr) przy szachownicy . . 214
7.4. Karby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219
Rozdział 8. Rozwój praktycznych rozwiązań księgowości
kupieckiej w późnym średniowieczu we Włoszech . . 223
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223
8.1. 1211 r. – konta osobowe najstarszej księgi handlowej . . . . . . 226
8.2. 1296 r. – konta towarowe i wynikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229
8.3. 1340 r. – księgowość podwójna zarządu gminy Genua . . . . . 231
8.4. 1367–1410 – księgi rachunkowe Francesca di Marco
Datiniego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235
8.5. 1406–1434 – system księgowości weneckiej w księgach
braci Soranzo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243
8.6. 1430–1440 – system księgowości weneckiej w księgach
Andrei Barbariga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245
Część III
Luca Pacioli – jego poprzednicy i kontynuatorzy
Rozdział 9. Benedetto Cotruglio i Marino de Raphaeli –
poprzednicy Luki Paciolego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249
9.1. Benedetto Cotruglio – życiorys . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250
9.1.1. Księga o sztuce handlu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253
9.1.2. O prawidłowym prowadzeniu
ksiąg handlowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257
9.2. La Riegola de Libro Marina de Raphaeli de Ragusa . . . . . . . . 262
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271
Rozdział 10. Luca Pacioli – ojciec nowożytnej rachunkowości . . 273
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273
10.1. Życiorys Paciolego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274
10.2. Struktura i zakres tematyczny Traktatu o księgowości
podwójnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
Rozdział 11. Włoscy naśladowcy Paciolego z XVI i XVII wieku . . . 299
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299
11.1. Księgowość po Paciolim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300
11.2. Domenico Manzoni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302
11.3. Don Angelo Pietra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306
11.4. Matteo Mainardi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311
11.5. Lodovico Flori . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315
Rozdział 12. Europejscy naśladowcy Paciolego z XVI
i XVII wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
12.1. Jan Ympyn Christoffels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318
12.1.1. Dodatkowe księgi i konta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320
12.1.2. Bilans zamknięcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322
12.1.3. Poprawianie błędów w księgach . . . . . . . . . . . . . . . 323
12.2. Simon Stevin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324
12.2.1. Dziennik i Księga główna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328
12.2.2. Kontrola zgodności zapisów w księgach . . . . . . . . . 331
12.2.3. Rachunek zysków i strat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331
12.3. Richard Dafforne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332
12.3.1. Księgi kupieckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334
12.3.2. Sporządzanie bilansu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340
Rozdział 13. Naśladowcy Paciolego. Gdańsk XV–XVII wiek:
księgi handlowe i podręczniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343
13.1. Księga Johanna Pisza (Jana Pisa) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 344
13.2. Księga Bernarda von Eytena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346
13.3. Zeszyty Hansa (Jana) Loitza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346
13.4. Podręcznik Erharta von Ellenbogena . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347
13.5. Podręcznik Sebastiana Gamersfeldera . . . . . . . . . . . . . . . . . 354
13.5.1. Dziennik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357
13.5.2. Księga główna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360
13.6. Podręcznik Wolfganga Sartoriusa de Sade . . . . . . . . . . . . . . 367
13.7. Podręcznik Ambrogia Lericiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369
13.8. Księga rachunkowa Andrzeja Blankenhagena . . . . . . . . . . . 371
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372
Rozdział 14. Pierwsze polskie podręczniki z rachunkowości
Stanisława Budnego i Antoniego Barcińskiego . . . . . 375
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 375
14.1. Rachunkowość według Stanisława Budnego . . . . . . . . . . . . 376
14.1.1. Utrzymanie ksiąg rachunkowych . . . . . . . . . . . . . . . 378
14.1.2. Dziennik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379
14.1.3. Księga wielka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380
14.1.4. Bilansowanie rachunków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 382
14.2. Księgowość podwójna według Antoniego Barcińskiego . . . 384
14.2.1. Różnica między księgowością pojedynczą
a podwójną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 386
14.2.2. Rodzaje ksiąg w księgowości podwójnej . . . . . . . . . 388
14.2.2.1. Brulion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388
14.2.2.2. Dziennik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389
14.2.2.3. Wielka księga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 390
14.2.2.4. Bilans miesięczny i roczny . . . . . . . . . . . . 394
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 396
Rozdział 15. Księgowość pojedyncza versus księgowość podwójna
(Jones v. Degrange) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397
15.1. Edmond Degrange . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 398
15.2. Edward Thomas Jones . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 400
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 410
Część IV
Rachunkowość rolna i przemysłowa w dawnej Polsce
Rozdział 16. Instruktarze ekonomiczne i rachunkowość rolna . . 415
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415
16.1. Gospodarstwo Anzelma Gostomskiego inspiracją dla
księgowości pojedynczej Oekonomiki Jakuba Kazimierza
Haura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 417
16.1.1. Życiorys Anzelma Gostomskiego . . . . . . . . . . . . . . . 417
16.1.2. Geneza Gospodarstwa i inspiracje . . . . . . . . . . . . . . . 418
16.1.3. Zakres tematyczny i struktura dzieła . . . . . . . . . . . . 421
16.1.4. Organizacja i zakres księgowości pojedynczej . . . . 422
16.1.5. Formy ewidencyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 426
16.2. Oekonomika ziemiańska generalna Jakuba
Kazimierza Haura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 428
16.2.1. Życiorys Jakuba Kazimierza Haura . . . . . . . . . . . . . 428
16.2.2. Geneza Oekonomiki ziemiańskiej generalnej
i inspiracje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 429
16.2.3. Zakres tematyczny i struktura dzieła . . . . . . . . . . . . 431
16.2.4. Organizacja i zakres księgowości pojedynczej . . . . 435
16.3. Formy ewidencyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 438
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 440
Rozdział 17. Zalążki księgowości podwójnej w polskich
instruktarzach ekonomicznych z przełomu XVIII
i XIX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443
17.1. Analizowane instruktarze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 445
17.1.1. Antoni Tyzenhauz − Instruktarz dla oficjalistów
ekonomii grodzieńskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 445
17.1.2. Anna księżna Jabłonowska − Ustawy powszechne
dla dóbr moich rządców 446
17.1.3. Andrzej Ignacy Ogiński − Instruktarz ekonomiczny
dla ludzi będących w służbie gospodarskiej 447
17.1.4. Instruktarz dla dóbr Opatów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 448
17.1.5. Ksawery Łodzia-Poniński − Ekonomika polska,
czyli wieyskie gospodarstwo kraiowe . . . . . . . . . . . . . . 449
17.1.6. Franciszek Borgiasz Piekarski − Ekonom . . . . . . . . . 450
17.2. Formy rachunkowości przedstawione w instruktarzach . . 450
17.3. Zakres rachunkowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 453
17.3.1. Operacje pieniężne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 453
17.3.2. Rozrachunki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 454
17.3.3. Produkcja i obrót magazynowy . . . . . . . . . . . . . . . . 457
17.3.4. Ludność i praca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 459
17.4. Operacje księgowane według zasad zapisu podwójnego . . . 460
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 462
Rozdział 18. Rachunkowość fabryczna w Polsce w XIX wieku . . . 463
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 463
18.1. Bibliografia podręcznikowa rachunkowości fabrycznej
w XIX wieku na ziemiach polskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 466
18.2. Pojęcie i zakres kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 486
18.3. Ewidencja kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 490
18.3.1. Materiały . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 490
18.3.2. Płace . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 491
18.3.3. Koszty bezpośrednie i pośrednie produkcji . . . . . . 492
18.3.4. Amortyzacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 492
18.3.5. Koszty pośrednie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 493
18.4. Kalkulacja kosztów jednostkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 498
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 502
Część V
Teoria rachunkowości − od Pawła Ciompy do Tadeusza Pechego
Rozdział 19. Ekonometryczna teoria buchalterii Pawła Ciompy . 507
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 507
19.1. Biografia Pawła Ciompy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 508
19.2. Bibliografia Pawła Ciompy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 510
19.3. Ekonometryczna teoria rachunkowości Pawła Ciompy . . . 513
19.3.1. Ekonometryczna i geometryczna wartość dobra . . 515
19.3.2. Relacje między majątkiem a kapitałem . . . . . . . . . . 519
19.3.3. Jednolite zasady funkcjonowania kont . . . . . . . . . . 524
19.4. Teoria Ciompy w nurcie teorii księgowych . . . . . . . . . . . . . 527
19.5. Recepcja teorii Pawła Ciompy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 530
19.6. Paweł Ciompa i Ragnar Frisch . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 532
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 533
Rozdział 20. Rachunkowość i inflacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 535
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 535
20.1. Inflacja a składniki bilansu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 539
20.2. Równania bilansowe jako podstawa koncepcji
rachunkowości inflacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 544
20.3. Koncepcja zachowania kapitału według stałej siły
nabywczej pieniądza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 545
20.3.1. Sprawozdanie finansowe przy stałej sile nabywczej
pieniądza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 545
20.3.2. Straty i zyski z tytułu posiadania składników
pieniężnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 553
20.3.3. Podział wypracowanego zysku . . . . . . . . . . . . . . . . 556
20.4. Rachunkowość według kosztów bieżących . . . . . . . . . . . . . 558
20.4.1. Relacje między zyskiem historycznym a zyskiem
operacyjnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 558
20.4.2. Sprawozdanie finansowe w rachunkowości według
kosztów bieżących . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 567
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 573
Rozdział 21. Teorie bilansowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 577
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 577
21.1. Teoria bilansu dynamicznego Eugena Schmalenbacha . . . 579
21.2. Teoria finansowo-gospodarczego bilansu dynamicznego
Ernsta Walba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 584
21.3. Teoria bilansu pagatorycznego Ericha Kosiola . . . . . . . . . . 586
21.4. Teoria eudynamicznego bilansu Heinricha Sommerfelda . 590
21.5. Teoria organicznego bilansu Fritza Schmidta . . . . . . . . . . . 592
21.6. Teoria statycznego bilansu Heinricha Nicklischa . . . . . . . . 594
21.7. Teoria totalnego bilansu Waltera Le Coutre’a . . . . . . . . . . . 595
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 598
Rozdział 22. Modele ewidencyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 605
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 605
22.1. Modele − klasyfikacja i przedstawiciele . . . . . . . . . . . . . . . . 608
22.2. Logismografia Giuseppe Cerboniego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 610
22.3. Model Johanna Friedricha Schära . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 617
22.4. Model bilansowy Stanisława Skrzywana . . . . . . . . . . . . . . . 621
22.5. Model ewidencyjny Tadeusza Pechego . . . . . . . . . . . . . . . . 626
22.5.1. Pojęcie zdarzenia gospodarczego i majątku . . . . . . 627
22.5.2. Rodzajowa klasyfikacja zdarzeń gospodarczych . . . 628
22.5.3. Kierunkowa klasyfikacja zdarzeń gospodarczych . . 631
22.5.4. Typy zdarzeń gospodarczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 632
22.5.5. Zasada podwójnego zapisu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 635
22.5.6. Podstawowy układ kont . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 637
22.5.7. Forma macierzowa podwójnego zapisu . . . . . . . . . 639
22.6. Model ewidencyjny Marii Gmytrasiewicz . . . . . . . . . . . . . . 642
22.6.1. Metoda bilansowa jako podstawa systemu
rachunkowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 643
22.6.2. Charakter kapitału podmiotu gospodarczego . . . . 644
22.6.3. Pojęcie zdarzenia gospodarczego . . . . . . . . . . . . . . 645
22.6.4. Klasyfikacja zdarzeń gospodarczych . . . . . . . . . . . 646
22.7. Teoria modeli ewidencyjnych Włodzimierza Brzezina . . . . 648
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 654
Część VI
Varia
Rozdział 23. Regulacje prawne rachunkowości w Polsce
od zaborów do roku 1989 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 659
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 659
23.1. Przepisy o rachunkowości w okresie zaborów (1795–1918) 660
23.2. Przepisy o rachunkowości w okresie międzywojennym
(1918–1939) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 661
23.2.1. Przepisy dotyczące prowadzenia ksiąg
handlowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 663
23.2.2. Kodeks handlowy z roku 1934 . . . . . . . . . . . . . . . . . 668
23.3. Przepisy o rachunkowości w okresie okupacji niemieckiej
(1939–1945) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 674
23.4. Przepisy o rachunkowości w okresie gospodarki
centralnie sterowanej (1945–1989) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 679
23.4.1. Plany kont − próby ujednolicenia ewidencji
księgowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 680
23.4.2. Przepisy dotyczące prowadzenia ksiąg
rachunkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 692
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 696
Rozdział 24. Czasopiśmiennictwo polskie z zakresu
rachunkowości od zaborów do roku 1989 . . . . . . . . 699
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 699
24.1. Czasopiśmiennictwo z zakresu księgowości pod zaborami 700
24.1.1. „Miesięcznik dla Buchalteryi” . . . . . . . . . . . . . . . . . 700
24.1.2. „Kronika Buchaltera” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 704
24.2. Czasopiśmiennictwo z zakresu księgowości w okresie
międzywojennym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 706
24.2.1. „Przegląd Związkowy” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 709
24.2.2. „Buchalter Polski” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 710
24.3. Czasopisma wydawane w latach 1945–1989 . . . . . . . . . . . . . 712
24.3.1. „Rachunkowość – Podatki” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 713
24.3.2. „Biuletyn Finansowy Ministerstwa Przemysłu
i Handlu” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 714
24.3.3. „Biuletyn Finansowy Państwowej Komisji
Planowania Gospodarczego” . . . . . . . . . . . . . . . . . . 715
24.3.4. „Biuletyn Biura Organizacji Rachunkowości” . . . . 716
24.3.5. „Finanse” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 719
24.3.6. „Zeszyty Teoretyczne Rady Naukowej
Stowarzyszenia Księgowych w Polsce” . . . . . . . . . . 720
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 722
Rozdział 25. Rachunkowość polska – próba bilansu na 100-lecie
Stowarzyszenia Księgowych w Polsce . . . . . . . . . . . . 725
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 725
25.1. Pracownicy naukowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 727
25.2. Dorobek naukowy i uczestnictwo w życiu gospodarczym . 729
25.3. Dydaktyka i szkoły naukowe rachunkowości . . . . . . . . . . . . 730
25.5. Czasopiśmiennictwo i zeszyty naukowe SKwP . . . . . . . . . . . 737
25.6. Nagrody i wyróżnienia naukowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 737
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 739
Rozdział 26. Księgowość jako zjawisko kultury –
wybrane przykłady . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 741
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 741
26.1. Księgowość Paciolego w oczach potomnych – cytaty . . . . . . 742
26.2. Księgowość Paciolego w oczach potomnych – teksty
literackie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 744
26.2.1. Julian Wieniawski (1834–1912) . . . . . . . . . . . . . . . . . 744
26.2.1.1. Buchalterya podwójna. Humoreska . . . . . . . . . . . . 745
26.2.2. Zbigniew Herbert (1924–1998) . . . . . . . . . . . . . . . . . 753
26.2.2.1. Portret w czarnych ramach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 754
26.2.2.2. Kamień z katedry i Cena sztuki . . . . . . . . . . . . . . . . . 756
26.2.2.3. Hakeldama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 756
26.2.3. Inni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 757
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 758
Bajka zamiast zakończenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 759
Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 765
Indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 823
Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 837
Spis schematów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 847
Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 849
Spis załączników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 855
Recenzje
Autorzy
- Abacus – od Kasy Generalnej Wilanowskiej z 1819 roku do rachunkowości Lasów Państwowych
- Abacus – od Richarda fitz Nigela do Jana Falewicza
- Z abakusem przez wieki
- Abacus – od instruktarzy gospodarczych po współczesne podręczniki rachunkowości
- Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania 1968–2018: wizerunek naukowy i dydaktyczny
- Abacus – od źródeł rachunkowości po współczesność
Sławomir Sojak
Książki autora:
- Historia rachunkowości
- Abacus – od Kasy Generalnej Wilanowskiej z 1819 roku do rachunkowości Lasów Państwowych
- Abacus – od Richarda fitz Nigela do Jana Falewicza
- Z abakusem przez wieki
- Abacus – od instruktarzy gospodarczych po współczesne podręczniki rachunkowości
- Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania 1968–2018: wizerunek naukowy i dydaktyczny
- Abacus – od źródeł rachunkowości po współczesność
Inne z tej kategorii
NOWOŚĆ
Książka
Ekonomia i zarządzanie
Zarządzanie zgodnością z regulacjami turystycznymi w sytuacjach kryzysowych
od 28,00 zł
Książka
Ekonomia i zarządzanie
Finanse i gospodarka w erze cyfryzacji. Finance and the economy in the age of digitisation
Anna Iwona Piotrowska
od 38,00 zł
NOWOŚĆ
Książka
Ekonomia i zarządzanie
Modele biznesu. Geneza i podstawy teoretyczne
Paweł Cegliński
od 25,00 zł
NOWOŚĆ
Książka
Ekonomia i zarządzanie
Społecznie odpowiedzialne inwestowanie w Polsce. ESG, Zielony Ład i wybory inwestorów
Maciej Chodziński
od 46,00 zł
1/
